هفته کاهش اثرات بلایای طبیعی (21مهرلغایت27 مهرماه)

کاهش خطر بلایا یکی از مؤلفه‌های اساسی توسعه پایدار و حفاظت از سلامت و ایمنی جوامع است. افزایش فراوانی و شدت برخی مخاطرات، گسترش شهرنشینی، تمرکز جمعیت و زیرساخت‌های حیاتی در مناطق پرخطر و وجود نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی، ضرورت اتخاذ رویکردهای نظام‌مند برای پیشگیری از خطرات، کاهش آسیب‌پذیری و ارتقای ظرفیت جوامع در مواجهه با بلایا را بیش از پیش آشکار ساخته است.

روز بین‌المللی کاهش خطر بلایا، مصادف با ۱۳ اکتبر هر سال، فرصتی برای افزایش آگاهی عمومی، ترویج فرهنگ پیشگیری و تأکید بر مسئولیت مشترک افراد، خانواده‌ها، نهادهای اجتماعی و سازمان‌های مسئول در مدیریت خطر بلایا است. شعار جهانی این مناسبت در سال ۲۰۲۶ میلادی، برابر با سال ۱۴۰۵ شمسی، "تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود" (Resilience Starts at Home) است؛ شعاری که بر جایگاه خانواده و محیط سکونت به‌عنوان نخستین سطوح آمادگی، پیشگیری و مقابله با پیامدهای بلایا تأکید دارد. این مناسبت برای ما، فراتر از یک گرامی‌داشت تقویمی، بلکه فراخوانی مسئولانه برای بازخوانی سطح آمادگی، انسجام ساختاری و سنجش توان زیستی  در مواجهه با مخاطرات است

تاب‌آوری در حوزه مدیریت بلایا به ظرفیت افراد، خانواده‌ها و جوامع برای پیش‌بینی و آمادگی در برابر مخاطرات، مقابله با پیامدهای آن‌ها، سازگاری با شرایط متغیر و بازیابی عملکرد پس از وقوع حادثه اشاره دارد. این ظرفیت تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی، محیطی و نهادی شکل می‌گیرد و صرفاً به توانایی افراد برای تحمل شرایط دشوار محدود نمی‌شود.

خانواده به‌عنوان بنیادی‌ترین واحد اجتماعی، نقش مهمی در شناسایی خطرات، اتخاذ اقدامات پیشگیرانه و کاهش پیامدهای حوادث ایفا می‌کند. برخورداری از دانش و مهارت‌های مرتبط با آمادگی، دسترسی به اطلاعات معتبر، وجود برنامه مشخص برای شرایط اضطراری و توانایی بهره‌گیری از منابع و شبکه‌های حمایتی، از جمله مؤلفه‌هایی هستند که می‌توانند ظرفیت خانوار را در مواجهه با بلایا تقویت کنند.

از این منظر، مفهوم «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» بر ضرورت نهادینه‌سازی رفتارهای پیشگیرانه در سطح خانواده و پیوند آن با برنامه‌های محلی و ملی مدیریت خطر تأکید دارد. البته مسئولیت کاهش خطر بلایا به خانواده محدود نیست و تحقق تاب‌آوری پایدار، مستلزم فراهم بودن زیرساخت‌های ایمن، دسترسی عادلانه به خدمات ضروری، سیاست‌گذاری مؤثر و همکاری هماهنگ دستگاه‌های مسئول است.

آمادگی خانوار یکی از ارکان مهم کاهش خطر بلایا است و مجموعه‌ای از اقدامات برنامه‌ریزی‌شده را دربرمی‌گیرد که با هدف کاهش مواجهه با خطر، محدود کردن آسیب‌پذیری و افزایش توان پاسخ‌گویی در شرایط اضطراری انجام می‌شوند. شناسایی مخاطرات احتمالی محل سکونت، ارزیابی نقاط ناایمن در محیط خانه، آشنایی با مسیرهای خروج اضطراری، تدوین برنامه ارتباطی خانوادگی، پیش‌بینی اقلام ضروری و شناخت شیوه دریافت هشدارهای رسمی، از جمله اقدامات قابل اجرا در این زمینه هستند.

همچنین، آموزش رفتارهای ایمن در زمان وقوع حوادث، آشنایی با اصول معتبر کمک‌های اولیه و شناخت روش‌های دسترسی به خدمات امدادی می‌تواند در کاهش پیامدهای ناخواسته بلایا مؤثر باشد. برنامه‌ریزی برای حمایت از کودکان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و بیماران نیازمند مراقبت مستمر نیز باید به‌عنوان بخشی از فرآیند آمادگی خانوار مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا تفاوت در سطح دسترسی به منابع، توانایی جابه‌جایی و نیازهای مراقبتی می‌تواند میزان آسیب‌پذیری افراد را تحت تأثیر قرار دهد.

کاهش خطر بلایا، فرآیندی چندبخشی است که به مشارکت فعال مردم و هماهنگی میان نهادهای مسئول نیاز دارد. تقویت آگاهی عمومی، توسعه آموزش‌های جامعه‌محور، افزایش مشارکت محلی و ارتقای دسترسی به اطلاعات معتبر، از راهبردهای مؤثر برای گسترش فرهنگ پیشگیری و افزایش ظرفیت پاسخ‌گویی جوامع محسوب می‌شوند.

در این میان، نظام سلامت به دلیل مسئولیت حفاظت از سلامت جمعیت، پیشگیری از آسیب‌ها و تأمین خدمات ضروری در شرایط اضطراری، جایگاه ویژه‌ای در مدیریت خطر بلایا دارد. آموزش کارکنان سلامت و گروه‌های هدف، ارتقای آمادگی مراکز بهداشتی و درمانی، شناسایی نیازهای سلامت جمعیت‌های آسیب‌پذیر، تقویت هماهنگی بین‌بخشی و برنامه‌ریزی برای تداوم خدمات ضروری، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند ظرفیت نظام سلامت را برای مقابله با بحران‌ها افزایش دهند.

افزون بر این، حفظ کارکرد زیرساخت‌های حیاتی سلامت، پیش‌بینی نیازهای دارویی و تجهیزات ضروری، تدوین برنامه‌های تداوم فعالیت و توجه به پیامدهای جسمی و روانی بلایا در مراحل آمادگی، پاسخ و بازتوانی، از الزامات ارتقای تاب‌آوری نظام سلامت به شمار می‌روند. تحقق این اهداف مستلزم پیوند برنامه‌های مدیریت خطر با نظام مراقبت‌های اولیه سلامت و مشارکت مؤثر خانواده‌ها و جوامع محلی است.

هفته کاهش خطر بلایا در سال ۱۴۰۵ فرصتی برای بازاندیشی در رویکردهای پیشگیرانه و تقویت اقدامات مبتنی بر شواهد در سطوح فردی، خانوادگی، اجتماعی و سازمانی است. تحقق تاب‌آوری پایدار، نیازمند گذار از رویکردهای صرفاً واکنشی به رویکردی پیشگیرانه و آینده‌نگر است؛ رویکردی که در آن شناسایی خطرات، کاهش عوامل آسیب‌پذیری، ارتقای ظرفیت‌های محلی و حفظ تداوم خدمات ضروری، پیش از وقوع بحران مورد توجه قرار می‌گیرند.

بر این اساس، شعار «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» ضمن برجسته‌سازی نقش خانواده در کاهش خطر بلایا، بر ضرورت پیوند آمادگی خانوار با مسئولیت‌پذیری نهادی، عدالت در دسترسی به منابع و خدمات، و مشارکت هماهنگ همه بخش‌های جامعه تأکید می‌کند.

تقویت فرهنگ پیشگیری، توسعه آموزش‌های مستمر و تبدیل دانش به رفتارهای ایمن می‌تواند زمینه‌ساز کاهش آسیب‌پذیری، حفاظت از سلامت جمعیت و ارتقای ظرفیت جوامع برای مقابله با پیامدهای بلایا باشد.

تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود؛ اما با مشارکت اجتماعی، حمایت نهادی و برنامه‌ریزی مبتنی بر شواهد در سطح جامعه پایدار می‌شود.

روزشمار ؛ عناوین و پیام‌های محوری هفته کاهش خطر بلایا  ۱۴۰۵

📆روز اول: انسان سالم، محور تاب‌آوری جامعه

📆روز دوم: سلامت روان خانواده؛ گام اول تاب‌آوری

📆روز سوم: خانه امن و تاب‌آور برای همه

📆روز چهارم:تربیت کودکان اجتماعی، نسل تاب‌آور

📆روز پنجم:خانه تاب‌آور: اقدام ساده از همین حالا

📆روز ششم: فرهنگ تاب‌آوری: آموزش و اطلاع رسانی برای همه

📆روز هفتم: اقتصاد خانه: تاب‌آوری خانواده